ZUID-AFRIKA IN HET SPOOR VAN NELSON MANDELA

Zuid-Afrika Kaapstad Nelson Mandela

Naar aanleiding van de honderdste geboorteverjaardag van Nelson Mandela reisde ik enkele maanden geleden voor De Zondag door Zuid-Afrika: van de provincie Oost-Kaap, waar Mandela zijn jeugd doorbracht, tot op het Robbeneiland in Kaapstad, waar hij jarenlang gevangen zat en uitgroeide tot het symbool tegen apartheid. 

 “Niets gaat er boven terugkeren naar een plaats die hetzelfde is gebleven, en waar je beseft hoe je zelf wel bent veranderd.” Mandela schreef deze woorden, toen hij na meer dan 25 jaar gevangenschap terugkeerde naar Mthatha, zijn geboortestreek in de provincie Oost-Kaap. Voor mij is het de eerste keer dat ik naar deze uithoek van Zuid-Afrika reis. Vanuit East London gaat het aan boord van een backpackersbusje twee uur lang over groene, golvende hellingen met onderweg tal van kleine dorpen met opvallend kleurrijke huizen en hutjes. Al eeuwenlang is deze streek het woongebied van de Xhosa, een volk met eigen taal en tradities, waartoe ook Mandela behoorde. Helaas is vrijheid voor de Xhosa nooit geen evidentie geweest.

Mandela Zuid-Afrika Oost-Kaap
Typisch dorpje in Mandela’s geboortestreek

Botsing van culturen

“Bij de geboorte van Mandela in 1918 was dit gebied in handen van de Britten”, vertelt Phikolomzi Habe, gids van het Mandela Museum in de stad Mthatha. “Zijn ouders noemden hem Rolihlahla, maar op school kreeg hij met Nelson een Europese naam. Een Afrikaanse naam klonk toen niet beschaafd genoeg. En dit is maar een voorbeeld van hoe de koloniale cultuur tot botsing kwam met de tradities van de Xhosa. Die langdurige culturele clash heeft het karakter van Mandela ongetwijfeld vorm gegeven.”

Behalve voor verhalen, foto’s en documenten uit Mandela’s jonge jaren is er in het Mandela Museum van Mthatha eveneens ruime aandacht voor andere aspecten van zijn leven en carrière. Tot zelfs een hele zaal met kunstwerken en andere geschenken die Mandela in zijn ambtstermijn als president mocht ontvangen.

Mandela Museum Mthatha Zuid-Afrika
Mandela Museum Mthatha Zuid-Afrika
Mandela Museum Mthatha Zuid-Afrika

Guitige gidsen                                                                                                      

Na het museumbezoek in Mthatha gaat het richting Qunu, waar Mandela tot zijn negende opgroeide. In dit dorp bevindt zich een door Mandela zelf nog ingehuldigd bezoekerscentrum met o.a. een tentoonstellingsruimte en zelfs logies. Maar helaas zal de renovatie van het complex pas volgend jaar afgerond zijn. Te laat dus voor het eeuwfeest ter ere van Mandela. Wel op de afspraak in Qunu zijn de kinderen van de plaatselijke lagere school. Net alsof ze  weten dat ik Mandela achterna reis, komen ze spontaan en uitgelaten naar me toe gelopen. Met wel twintig tegelijk omhelzen ze me en ze doen er alles aan om mijn lange haar eens aan te raken. Zij zijn de guitige opvolgers van Mandela, die ze wel degelijk goed kennen. Ze wijzen me zelfs de weg naar de sliding stone, een rotsblok met natuurlijke schuifaf, waarop Mandela destijds nog ravotte.

Zuid-Afrika Mandela Qunu
Zuid-Afrika Mandela Qunu
Mandela Qunu Zuid-Afrika

Dorpshoofd

Een volgende tussenstop is het afgelegen Mqhekezweni. Mandela kwam er op negenjarige leeftijd terecht, meteen na de dood van zijn vader. Hij kreeg er opvang in het gezin van Jongintaba, zijn nonkel en een vooraanstaand regent bij de Xhosa. “Mandela heeft hier zijn politieke basiskennis opgedaan”,  vertelt huidig dorpshoofd  Zanomthetho Mtirara, terwijl hij me naar een plek tussen drie hoge bomen brengt. “Dit was de vergaderplaats van Jongintaba die vaak urenlang door Mandela werd geobserveerd. Zijn leiderschapstechnieken en manier van onderhandelen hebben Mandela jaren later geïnspireerd tot een grote zin voor consensus.”  Haast trillend van enthousiasme leidt het dorpshoofd me ook naar Mandela’s voormalige hut, die tot mijn verbazing nog in gebruik is. Het bed is net beslapen en in het midden ligt vlees op de grond…niet meteen een teken van authenticiteit. Of net wel?

Mandela Zuid-Afrika Oost-Kaap Mqhekezweni
Dorpshoofd Zanomthetho omringd door enkele jonge inwoners van Mqhekezweni

Advocaat, bokser en familieman

Van de provincie Oost-Kaap loopt de route in het spoor van Mandela naar miljoenenstad Johannesburg, waar hij na universitaire studies vol idealisme de strijd voor gelijkheid en gerechtigheid aanvatte. Vooral vanaf 1948, het jaar waarin de blanke Zuid-Afrikaanse regering apartheid officieel institutionaliseerde, ging die strijd zijn leven bepalen. Mandela was onder meer politiek actief bij de jongerenafdeling van het ANC en samen met Oliver Tambo stichtte hij een advocatenbureau om zwarte burgers juridisch bij te staan. Het gebouw, waarin het advocatenbureau gevestigd was, is intussen omgevormd tot een soort van permanente tentoonstelling in het straatbeeld. In de vitrines op de benedenverdieping illustreren uitvergrote foto’s en documenten Mandela’s periode als beginnend activist. En de jonge Mandela was blijkbaar een veelzijdig man. Tussen het advocatenbureau en het gerechtsgebouw staat een reuzegrote sculptuur van een boksende Mandela met op de sokkel een van zijn vele sterke citaten: “Boksen is een egalitaire sport. In de ring zijn rang, stand, leeftijd en kleur irrelevant.”  Mandela als familieman komt dan weer aan bod in het Mandela House in de sloppenwijken van Soweto, waar hij van 1946 tot aan zijn gevangenschap in 1962 woonde. De buitenkant van het bakstenen huis draagt nog de sporen van kogelinslagen en ontplofte molotovcocktails. En toch voelde Mandela zich thuis op dit adres. Aanvankelijk leefde hij hier samen met zijn eerste echtgenote Evelyn, daarna met de onlangs overleden Winnie. Een rondleiding door het kleine Mandela House geeft inzicht in het gezinsleven bij de Mandela’s. In totaal was Mandela vader van 6 kinderen van wie foto’s en memorabilia te zien zijn, voorzien van no-nonsense uitleg van jonge gidsen uit de buurt.

Mandela Zuid-Afrika Joburg Johannesburg
Bokser Mandela in Johannesburg
Mandela Zuid-Afrika Joburg Johannesburg
Mandela’s woning in Soweto, waar hij samen met Winnie woonde

In het heetst van de strijd

Nog in Soweto, waar in het verleden hevige raciale rellen plaatsvonden, mag je zeker het Apartheid Museum niet overslaan. In dit Mandelajaar loopt er een grote tentoonstelling over het leven van Mandela en in de permanente collectie komt zijn rol in de strijd tegen het onrechtvaardige apartheidssysteem sterk naar voor. Maar het Apartheid Museum gaat uiteraard veel verder dan alleen maar het verhaal over Mandela. Aan de hand van sterke getuigenissen, oude tv-beelden en ander historische documenten, die allemaal overzichtelijk gepresenteerd zijn in indrukwekkende exporuimtes, word je zelfs als buitenstaander keihard geconfronteerd met wat apartheid in de loop van de 20ste eeuw in Zuid-Afrika teweeg heeft gebracht. En het hoeft dan ook niet te verbazen, dat huidskleur nog tot op vandaag het maatschappelijk debat in Zuid-Afrika zeer sterk beïnvloedt.

 

Mandela Zuid-Afrika Joburg Johannesburg apartheid
Tijdelijke expo over Mandela in het Apartheid Museum

Onderduikadres

Een andere plek in Johannesburg, waar je het gewicht van de geschiedenis even met je mee lijkt te dragen, is Liliesleaf. Deze voormalige boerderij, die nu als interactief museum over de strijd tegen de apartheid is ingericht, fungeerde in het begin van de jaren zestig als schuilplaats voor Mandela. In die periode was de spanning tussen de blanke overheid en de overwegend zwarte activisten zodanig toegenomen, dat zelfs Mandela overwoog om geweld te gebruiken. In Liliesleaf zouden concrete aanvalsplannen zijn uitgewerkt, maar tot uitvoering kwam het uiteindelijk nooit. Mandela werd na een buitenlandse missie opgepakt, terwijl zijn medestanders hier in juli 1963 na een grootscheepse politieraid werden aangehouden. Kort daarna volgden voor Mandela en zijn kompanen een levenslange gevangenisstraf.

Mandela Zuid-Afrika Joburg Johannesburg Liliesleaf
Liliesleaf, Mandela’s onderduikadres in Johannesburg

Gevangeniseiland

Een laatste etappe in het spoor van Mandela leidt naar Kaapstad. Vlak voor de kust van deze toeristische topbestemming zat Mandela meer dan 20 jaar vast in een cel van twee meter op twee. Na de vrijlating van Mandela in 1990 en de daaropvolgende sluiting van de gevangenis kreeg het eiland het statuut van werelderfgoed. Tegenwoordig kun je er met een bootje naartoe maar de voor deze excursie zijn erg gewild. Reserveren is dus echt wel een must om zeker te zijn van je plaats. Zelf moet ik vijf dagen wachten in Kaapstad alvorens de oversteek te maken. Maar het is het wachten waard. Oud-gevangen leiden er de bezoekers rond en hun verhalen doen het respect voor Mandela, zijn geweldloos verzet én zijn vergevingsgezindheid na een kwartleven in gevangenschap alleen nog maar toenemen. Reizen in het spoor van Mandela draait zo uit op een grote levensles. En stilstaan bij Mandela’s leven is misschien wel een wake-up call voor sommige politieke leiders van vandaag die geweld alleen met nog meer geweld willen beantwoorden…

Mandela Zuid-Afrika Robbeneiland Kaapstad
Oud-gevangen doen het verhaal van hoe het er aan toe ging op Robbeneiland
Mandela Robbeneiland Kaapstad
De gevangenisblok op Robbeneiland waar Mandela jarenlang achter de tralies zat

 

PRAKTISCH: OP REIS NAAR HET ZUID-AFRIKA

Reisdocumenten:

Belgen en Nederlanders hebben geen visum nodig. Een geldig paspoort volstaat voor een verblijf van minder dan 90 dagen.

Ernaartoe:

Qatar Airways vliegt dagelijks van Brussel en Schiphol-Amsterdam naar Kaapstad en Johannesburg. De reistijd, inclusief de overstap in Doha, bedraagt gemiddeld 18 uur. www.qatarairways.com

Logiestips:

Hotel Savoy in Mthatha www.hotelsavoy.co.za

Reef Hotel in Johannesburg www.reefhotel.co.za

The Happy Rhino in Kaapstad www.happyrhino.co.za

Voor meer toeristische informatie:

www.visiteasterncape.co.za

www.joburgtourism.com

www.southafrica.net

Mandela Pretoria Zuid-Afrika
Overal in Zuid-Afrika -hier in Pretoria- vind je monumenten ter ere van Mandela