13 x AfricaMuseum

Africamuseum Tervuren

Een dag voor de langverwachte heropening gingen we al eens een kijkje nemen in het AfricaMuseum van Tervuren. We selecteerden dertien collectiestukken en museumzalen, die je tijdens een bezoek zeker niet mag overslaan. En jawel, we zijn enthousiast! De renovatie blijkt een transformatie met beduidend meer respect voor de Afrikaanse cultuur en de Congolese eigenheid dan in de totaal verouderde scenografie van vroeger. En toch is er nog steeds aandacht voor de geschiedenis van het kolonialisme, dat door directie en curatoren nadrukkelijk wordt verworpen. “We nemen moreel afstand van het beleid dat Leopold II voerde als heerser van de Onafhankelijke Congostaat.”

1 – Het gebouw als museumobject

De ingang tot het museum is niet langer de indrukwekkende rotonde van het historische museumgebouw, dat omstreeks 1900 door architect Girault en op initiatief van Leopold II werd opgetrokken. Een totaal nieuwe constructie doet nu dienst als onthaalpaviljoen met restaurant, museumwinkel en congresruimtes. Vanuit het restaurant op de bovenverdieping geniet je van een mooi uitzicht op het historische museumgebouw, dat door de ongewone kadrering van de ramen plots veel weg heeft van een schilderij. Op die manier lijkt het laatste koloniale museum ter wereld, zoals het AfricaMuseum tot voor de renovatie bekend stond, zelf een object uit het museum. Dit ongewone uitzicht op het museumgebouw is intussen als cover gebruikt voor het boek over de renovatie.

AfricaMuseum Tervuren Leopold II
Zicht op het historische museumgebouw uit 1910.

 

2 – Het favoriete collectiestuk van David Van Reybrouck

Een honderd meter lange ondergrondse gang zorgt voor de verbinding tussen het nieuwe onthaalpaviljoen en het historische museumgebouw. En slechts een object staat er opgesteld. Maar wat voor een: de grote boomstamkano, waarmee koning Leopold III in de jaren 50 van vorige eeuw op de Congorivier heeft gevaren. Grote fan van dit object is Congokenner en bestsellerauteur David Van Reybrouck, die zelfs woordvoerder van dit ene object wil zijn. In een promotiefilmpje, dat in de aanloop naar de heropening van het museum werd geproduceerd, drukt hij het als volgt uit:

Africamuseum Tervuren
Deze 22 meter lange boomstamkano is het favoriete object van David Van Reybrouck

3 – Op de wip

Het AfricaMuseum is een museum in beweging. In de introductiegalerij, dat zich in de kelderruimtes van het museum bevindt, krijg je een beter inzicht over de locatie van het museum en hoe de collectie tot stand is gekomen. En daar wordt niet flauw over gedaan. Aanvankelijk werden militairen en handelaars aangemoedigd om objecten te verzamelen. “Maar ook de missionarissen hebben op dat vlak flink hun best gedaan”, luidt de uitleg van onze gids. Tussen de heel gevarieerde vitrines met zowel maskers als een kikker op sterk water, bereiken we in deze donkere introductiegalerij een overbelicht kamertje met verouderde en denigrerende standbeelden van Congolezen. Exit dus voor deze beelden die wel goed weergeven hoe die eerste kolonisten de lokale bevolking aanzagen.

Africamuseum Tervuren
Dit verouderde beeld van een ‘wilde’ Congolees verdwijnt uit het museum.
Africamuseum Tervuren
Dit kleurrijke masker, gemaakt door Sabu Bit Boti, krijgt daarentegen wel een plaats in het museum.

4 – Nostalgie troef

De krokodillenzaal is de enige ruimte die zo goed als onveranderd is gebleven sinds de opening van het museum in 1910. Wandschilderingen tonen een heel poëtisch en exotisch beeld van het Afrikaanse landschap, zonder veel mensen en ook zonder spoorwegen of andere sporen van Belgische koloniale aanwezigheid in Congo. Centraal in de zaal bevindt zich een vitrine met twee opgezette krokodillen en de zwart-witfoto’s van Congo uit het begin van de 20ste eeuw slingeren je even helemaal terug naar die tijd.

Africamuseum Tervuren
De nog originele krokodillenzaal

5 – Bakermat van de mensheid

Net naast de krokodillenzaal zorgt de zaal ‘Lange Geschiedenis’ net wel voor een andere kijk op Afrika. Misschien is de scenografie hier niet zo spectaculair, maar de chronologisch gepresenteerde collectiestukken benadrukken dat er al lang voor de komst van Europeanen leven en creativiteit aanwezig was op Afrikaanse bodem. Het oudste collectiestuk is een tand van 2 miljoen jaar oud en heel curieus is een 9de-eeuws helmmasker, een houten sculptuur. En dan is er ook nog het besef dat we zoveel nog niet weten. Simpelweg omdat vele gebieden nog niet eens echt zijn onderzocht.

Africamuseum Tervuren

6 – Van slavernij tot onafhankelijkheid

Kettingen van slaven openen de zaal ‘Koloniale geschiedenis en Onafhankelijkheid’. Daarna volgt onder meer de correspondentie tussen Leopold II en Stanley. En een steen van boven op de Akropolis met daarop een afbeelding van de jonge Leopold en de volgende woorden: “ België moet een kolonie krijgen.” Dit geschenk voor een Belgisch minister lijkt misschien maar een detail, maar die extreem grote koninklijke ambitie bij Leopold zorgde ervoor dat het kleine België een reusachtig groot territorium wist te veroveren. En de immense kaart van Congo die op de muur van deze zaal staat afgebeeld, benadrukt dat nog eens extra. Na toelichting over de koloniale periode volgt de onafhankelijkheid van Congo, evenals de postkoloniale geschiedenis van Rwanda en Burundi. En voor wie is die wel heel originele troon?

Africamuseum Tervuren
De discussie omtrent de moord op Lumumba wordt niet uit de de weg gegaan.

7 – 1500 Belgen versus 1 miljoen Congolezen

In de oostelijke binnenkoergang van het museum bevinden zich de namen van 1500 Belgen die in de eerste jaren het leven lieten in de kolonie. Niemand van mijn familie staat er tussen, maar veel andere bezoekers zullen misschien wel een voorouder in de lijst zien staan. Sommigen van die eerste kolonialen vertrokken met hele goede bedoelingen, anderen met de drang om zo snel mogelijk veel geld te verdienen. Maar wat ook hun motieven waren, deze 1500 Belgische slachtoffers wegen niet op tegen de honderdduizenden Congolezen, die in diezelfde periode om het leven kwamen. Ter compensatie voor dit wel heel grote onevenwicht heeft de Congolese kunstenaar Freddy Tsimba een artistieke projectie aangebracht en op die manier verschijnen ook namen van Congolese slachtoffers op die van oorsprong Belgische eremuur.

Africamuseum Tervuren
Congolese namen vermengen zich met Belgische namen in de binnenkoer van het museum.

8 – Afrikaanse getuigenissen

Geboorte, opvoeding, welzijn en dood zijn universele thema’s, die in de zaal ‘Rituelen en Ceremonies’ geïllustreerd worden met tientallen opvallende en originele objecten. Om al die prachtige en – vanuit Westers oogpunt – ongewone collectiestukken beter te kaderen, kun je in deze zaal kijken naar videos waarin Afrikanen zelf getuigen over deze thema’s en actuele rituelen.

Africamuseum Tervuren
Africamuseum Tervuren
Africamuseum Tervuren

 

Africamuseum Tervuren

Africamuseum Tervuren

9 – Van strips tot drums

In de zaal ‘Talen en Muziek’ komt het ritme er helemaal in. Centraal-Afrika is verrassend rijk aan talen – zomaar even een vierde van alle talen ter wereld worden hier gesproken! – en de mondelinge overlevering is van groot belang geweest. Centraal-Afrika is dan ook een ongelofelijke bron voor verhalen en uiteindelijk ook voor onder meer poëzie en zelfs strips. Melodie in de taal gaat in deze zaal geleidelijk aan over naar melodie in de muziek met drums en andere muziekinstrumenten. En wie van al die muziek en dans dorst krijgt, vindt zowaar een overzicht van enkele bekende Congolese bieren. Santé!

Africamuseum Tervuren
Muziek en dans brengen ritme in de museumcollectie.

10 – Verkeersrobot

Met voorsprong het meest verrassende collectiestuk en er is een hele zaal aan gewijd. Moseka is een 3 meter grote verkeersrobot zoals je die ook op drukke kruispunten in Congo ziet staan. Daar regelt Moseka de verkeersdrukte, hier in het museum de bezoekers op hun weg tussen de zalen van de mens- en natuurwetenschappen?

Africamuseum Tervuren

11 – Safari

En je hoeft niet helemaal naar Afrika voor een safari-ervaring. In de zaal ‘Landschappen en biodiversiteit’ zijn de opgezette dieren uit Congo uit hun vitrines gehaald en voor veel bezoekers betekent dat een blij weerzien met Hannibal. Deze kolossale olifant werd naar aanleiding van de wereldtentoonstelling van 1958 naar België overgebracht en kreeg nadien een vaste stek in het AfricaMuseum. Maar uiteindelijk zijn de populaire dieren bij de bezoekers slechts een factor van de rijke biodiversiteit. De focus ligt bij de expobouwers vooral op de wisselwerking tussen mens, dier, plant én klimaat.

Africamuseum Tervuren
Olifant Hannibal is een van de bekende blijvers in de collectie.

12 – Virtuele reis

Het is een van die grote paradoxen waar zelfs wereldleiders niet uitraken. Congo is zo rijk aan bodemschatten en toch is het land zo arm. In de zaal ‘Rijkdommen: een paradox’ krijg je o.a. meer inzicht in de winning en productie van kobalt en de toenemende houtkap in het land. Maar tussen de vitrines bevinden zich in deze zaal virtual reality-brillen, die je in minder dan een seconde naar Congo doen reizen. Toffe en vlotte beelden met geluid, gemaakt door de ploeg van het VRT-programma Vranckx, nemen je even op sleeptouw door de straten van Kinshasa en de rest van het land. Heel leuk en gegarandeerd zal het hier aanschuiven worden voor die virtuele reis naar Congo.

13 – Artistiek contrast

In de monumentale rotonde zijn de wel heel omstreden standbeelden, waaronder ‘België brengt de beschaving naar Congo’ niet weggehaald. Deze standbeelden maken deel uit van het tot monument geklasseerde historische museumcomplex. Maar in de rotonde staat nu wel een hedendaags kunstwerk van de Congolees Aimé Mpane: Nouveau souffle ou le Congo bourgeonnant. En dit nieuwe kunstwerk valt sterk in de smaak van onder andere Pierre Kompany, vader van topvoetballer Vincent en sinds kort de allereerste burgemeester in België van Congolese afkomst. Zijn mening over het werk van Mpane: “Als er voldoende licht op valt, dan veegt dit werk alle anderen weg. Dat contrast geeft me een goed gevoel.”

Africamuseum Tervuren
Dit kunstwerk van de Congolees Aimé Mpane zorgt voor een nieuwe wind in de monumentale rotonde.

PRAKTISCH

Voor openingsuren en alle andere praktische informatie voor een bezoek aan het AfricaMuseum: www.africamuseum.be

Voor meer toelichting en omkadering bij de figuur van Leopold II verwijs ik graag door naar mijn boek ‘Reizen in het spoor van Leopold II’.

Copyrights foto’s: AfricaMuseum (Jo Van de Vijver en David Plas) en Kris Crosses the World (Kris Clerckx) 

Africamuseum Tervuren