ISRAËL & PALESTINA: OP VREDESMISSIE

Bethlehem Banksy streetart wall muur

Kerstmis 2018 betekent een topdag in Bethlehem. De kerstvieringen in en rond de Geboortekerk zijn de drukste in jaren. En dat is goed nieuws uiteraard. Maar tussen Bethlehem en het nabijgelegen Jeruzalem staat nog wel een metershoge muur, die symbool staat voor het aanslepende conflict tussen Israëli’s en Palestijnen. Ik bezocht de plek voor het eerst tijdens een inleefreis van Broederlijk Delen en Pax Christi. De reportage over die boeiende reis verscheen eerder in het magazine Pasar.

Onze reis start in mineur. Brigitte Herremans, beleidsmedewerkster bij Broederlijk Delen, activiste bij Pax Christi en hoofdbegeleidster van onze missie, mag bij aankomst op de luchthaven van Tel Aviv Israël niet binnen. Haar boek over het Israëlisch-Palestijns conflict, haar eerdere bezoeken aan het land en haar goede contacten met vredes- en mensenrechtenorganisaties in Palestijns gebied maken van haar blijkbaar een staatsgevaar. In een officiële verklaring van de Israëlische overheid luidt het dat medewerkers van ngo’s vaak als boodschappers voor terroristische organisaties fungeren.
Ter verduidelijking van de situatie trekken we met onze groep naar de Belgische ambassade in Tel Aviv, maar een diplomatieke interventie is zinloos. Brigitte moet een dag later met het eerstvolgende vliegtuig naar België terugkeren en voor een periode van tien jaar mag ze het Israëlisch grondgebied niet meer betreden. Simpelweg omdat ze ijvert voor vrede en betere levensomstandigheden voor Palestijnen?

Van stenengooier tot erkende gids

Aangeslagen door het verlies van Brigitte verlaten we Tel Aviv. Niet alleen zijn we het hoofd van onze missie kwijt, maar in welke mate zullen we in vrijheid kunnen bewegen? Staan we nu ook geseind als ‘boodschappers voor terroristen’? Plaatselijke gids Husam Jubran, een 46-jarige Palestijn, verzekert ons dat we het voorziene programma zullen kunnen afleggen. Bovendien maakt Husams eigen levensverhaal best veel indruk: ‘Ik nam deel aan de eerste intifada in 1987. Zonder enig politiek engagement raakte ik erbij betrokken. Ik gooide stenen voor het plezier en het is een wonder dat ik niet ben doodgeschoten. Ik zat wel een tijdje vast in de gevangenis, maar na de intifada ben ik beginnen studeren.’
Als student herpakte Husam zich. Hij schopte het zelfs tot in de Verenigde Staten, waar hij Conflict Transformation & Peacebuilding studeerde. Sinds enkele jaren is hij een erkende gids en in zijn uitleg wil hij nadrukkelijk het Palestijnse verhaal brengen. ‘De meeste toeristen komen naar dit gebied voor een bezoek aan de heilige plekken’, legt Husam uit. ‘Dat is logisch, maar veel gidsen vertellen onderweg niets over de politieke toestand. Jullie bezoeken deze regio net om bij te leren over dit veel te lang aanslepende conflict, dat is uitzonderlijk. Voor ons Palestijnen betekent dit enorm veel, we hebben nood aan internationale solidariteit.’

Israel Palestina Husam Jubran
Husam deed jaren geleden mee aan de intifada en is nu een erkende gids.

Palestijnse stad in Israël

Onze eerste uitvalsbasis is het wereldberoemde Nazareth, de stad van Jezus. In het zog van een groep Braziliaanse bedevaarders trek ik er ‘s avonds mee op processie naar de grot, waar volgens de overlevering de engel Gabriël aan Maria de komst van Jezus aankondigde. De grot bevindt zich in de moderne Basilica of the Annunciation, de grootste basiliek van het Midden-Oosten. Indrukwekkend en een bijzonder origineel onderdeel van de site zijn de vele fresco’s en schilderijen van Maria, die er zowel met Afrikaanse, Aziatische, Latijns-Amerikaanse en Westerse looks staat afgebeeld. Tijdens het gebed aan de grot, de handen naar de hemel gericht, roept de priester in verschillende talen op tot vrede. De gelovigen beantwoorden met een gebed. Maar zullen deze gebeden een verschil maken?
Vast staat wel dat de christelijke aanwezigheid in Nazareth de stad door de eeuwen heen steeds opnieuw in een bijzondere politieke positie heeft geplaatst. De kruisvaarders bouwden Nazareth uit tot een van hun machtsbastions en zelfs Napoleon wilde de stad van Jezus bij zijn rijk. Meteen na de Tweede Wereldoorlog was Nazareth dan weer een overwegend Palestijnse stad, waardoor de Verenigde Naties logischerwijs besliste om de stad in Palestijns grondgebied in te delen. En dan volgde de oorlog van 1948: het toen net onafhankelijke Israël annexeerde Nazareth. Uit angst voor represailles uit de christelijke wereld hielden de Israëli’s zich wel in. Nazareth werd niet verwoest – hetgeen wel gebeurde met 400 Palestijnse dorpen – en Palestijnse inwoners mochten blijven. Die bescherming trok dan weer andere Palestijnen aan wat Nazareth tot op vandaag de grootste Palestijnse stad in Israël maakt. Mede daardoor is Nazareth de enige stad in Israël waar op de dag van de sabbat, op zaterdag, bijna alle winkels open zijn.

Maria Nazareth
Maria is Afrikaans, Aziatisch, Europees, Latijns-Amerikaans én van Nazareth.

Gemeenschapscafé

De christelijke beschermlaag over Nazareth betekent niet dat er momenteel geen spanningen zijn. Israëlische investeerders hebben een nieuw stadsdeel opgetrokken, inclusief een nieuw stadhuis en winkelcentra, waardoor het centrum van de stad geleidelijk aan verschuift. Buitenlandse toeristen worden ook zo veel mogelijk in Israëlische hotels ondergebracht. Mede daardoor is de soek in het historische centrum er de voorbij jaren verwaarloosd komen bij te liggen. Een initiatief om het imago van het oude Nazareth terug op te krikken, komt van enkele Palestijnse dames. Met het Liwan Cultural Café hebben ze in een smal steegje van de soek een alternatief gemeenschapscafé opgericht. ‘Toeristen zien in Nazareth al te vaak alleen maar de historische stenen, niet de levende stenen’, vertelt Sally Azzam, een van de initiatiefneemsters. ‘Met optredens, films en andere culturele activiteiten willen we in ons café de verschillende bevolkingsgroepen dichter bij elkaar krijgen.’ Met onze groep van twintig Belgen zorgen we meteen voor een vol huis in het Liwan Cultural Café, waar we plaatselijke jongeren en leerkrachten ontmoeten. Helaas horen we enkele aangrijpende getuigenissen over hoe moeilijk het is om als Palestijnse jongeren school te lopen in Israël.

Nazareth
Op verkenning door Nazareth

Speelgoedgeweren

Op weg naar de Westelijke Jordaanoever moeten we in Jalamah een allereerste checkpoint voorbij. Bij het naderen van de kilometerslange omheining en wegversperringen vraagt gids Husam of een van onze blonde medereizigsters vooraan in de bus wil komen zitten. En jawel, het trucje werkt. De Israëlische militairen en veiligheidsagenten knikken vriendelijk en zonder extra paspoortcontrole mogen we verder. Officieel reizen we vanaf nu op Palestijns grondgebied, al is dat dan weer niet helemaal zo duidelijk. ‘Sinds de vredesakkoorden van Oslo in 1993 is Palestina in drie zones opgedeeld’, legt Husam uit. ‘In zone A hebben de Palestijnse autoriteiten volledige soevereiniteit. Het betreft meestal steden. In zone B is er gemengde controle, maar belangrijke bevoegdheden zoals huizen- en wegenbouw zijn in Israëlische handen. In zone C, het overgrote deel van het Palestijnse grondgebied, geldt de Israëlische militaire wetgeving.’ Husam vergelijkt het huidige Palestina met kaas met gaten, en de gaten zijn de Palestijnse steden.

De eerste stad op ons traject is Jenin. In de oorlog van 1967 was dit de eerste stad die door Israëli’s werd veroverd, maar na de Oslo-akkoorden kwam Jenin in de jaren negentig opnieuw in Palestijnse handen. Toch viel tijdens de intifada van 2002 het Israëlische leger de stad met veel machtsvertoon binnen. Israël viseerde toen enkele beruchte terroristen en tien dagen strijd leidde tot meer dan vijftig Palestijnse en een tiental Israëlische slachtoffers. De bloedige beelden gingen de wereld rond.
Onze eerste indruk van Jenin is ook best bloedig, maar dan van een andere orde. De moslims vieren die dag net hun offerfeest en midden op straat wordt een lam de keel overgesneden. Zonder verdoving én zonder enige politiek discussie. Verder vallen de vele affiches van Palestijnse martelaars op. Iedereen die omkomt in het Palestijns-Israëlisch conflict krijgt dus zijn openbaar eerbetoon. En wat me vooral treft: in de straten van Jenin lopen bijna alle kinderen met speelgoedgeweren rond. Hopen zij ooit als martelaars te sterven?

Jenin
Tijd voor het offerfeest, zonder verdoving en zonder discussie…
Jenin
Pronken met een speelgoedgeweer

Culturele weerstand

Ondanks de verwarrende impressies bij aankomst in Jenin is er van vijandigheid geen sprake. Integendeel, inwoners verwelkomen ons met de enkele woorden Engels die ze spreken. Als ze horen dat we voor het Freedom Theatre komen, gaan de duimen naar omhoog. Het Freedom Theatre, een theaterschool, bestaat sinds 2006. ‘De stad lag er toen nog zwaar vernield bij’, blikt medestichter Jonatan Straczak terug. ‘De frustratie na de intifada van 2002 leefde nog sterk bij de bevolking en de stad was nog volledig omgeven door checkpoints. Het was moeilijk om in dergelijke omstandigheden met jongeren uit Jenin toneelopvoeringen te realiseren. Volgens sommigen was het een idioot idee. Toch wisten we enkele zware jongens te overtuigen om mee te doen en geleidelijk aan wonnen we het vertrouwen.’ Momenteel volgen jaarlijks 300 jongeren een opleiding als acteur, cameraman, fotograaf of scenarist. Verschillende lesgevers zijn oud-studenten van het Freedom Theatre, wat een bewijs is van de impact op het leven en de hoop van de jongeren uit Jenin. Behalve opvoeringen in Jenin speelt het theater ook jaarlijks enkele keren in het buitenland. Als ze toestemming krijgen om te reizen…

Jenin Freedom Theatre theater
Streetart op de gevel van het Freedom Theatre in Jenin.

Israëlische kolonies

Tijdens onze verplaatsingen op de Westelijke Jordaanoever valt op hoe sterk de Israëli’s zich Palestijns grondgebied aan het toe eigenen zijn. Gids Husam wijst er ons op dat op bijna elke heuvel een Israëlische kolonie is gevestigd. Van zodra er zich enkele kolonisten hebben gevestigd, begint de Israëlische staat met de aanleg van wegen en waterleidingen. Van enkele woonwagens groeit de kolonie dan uit tot een heus dorp, soms zelfs tot een middelgrote stad. En om die Israëli’s te midden van Palestijns gebied te beveiligen, komen er dan weer militaire checkpoints bij. Het is een geleidelijke invasie, die ingaat tegen de Oslo-akkoorden van 1993. En ondertussen wordt het Palestijns grondgebied alsmaar kleiner, en dus economisch alsmaar minder leefbaar.
In de omgeving van Jeruzalem is de situatie intussen heel kritiek geworden voor de Palestijnen. Rondom de stad hebben de Israëli’s de voorbije jaren een metershoge muur van gewapend beton opgetrokken. Met die muur wil Israël Palestijnse zelfmoordterroristen tegenhouden, maar ze beperken in een klap ook de bewegingsvrijheid van honderdduizenden onschuldige Palestijnen. Voorts is de Israëlische staat ten oosten van Jeruzalem volop bezig met de aanleg van een corridor, die de Westelijke Jordaanoever zou moeten verdelen in een noordelijk en zuidelijke deel. Gelukkig houdt een Amerikaans veto de finale realisatie van dit plan vooralsnog tegen.

Bethlehem wall muur
De schandelijke muur tussen Jeruzalem en Bethlehem

Was Jezus een vluchteling?

Na een vluchtig bezoek aan Jeruzalem met de traditionele heilige plekken, zoals het Heilig Graf, de Klaagmuur en de Al-Aqsamoskee, leidt ons reisparcours richting Bethlehem. Via een van de vele checkpoints rond Jeruzalem bereiken we Jezus’ geboortestad, die in de buitenwijken vooral gedomineerd wordt door de akelige veiligheidsmuur rond Jeruzalem. Aan de Palestijnse zijde van de muur hebben de wereldberoemde graffiti-artiest Banksy en plaatselijke kunstenaars kleurrijke streetart aangebracht, maar uiteindelijk blijft de muur een symbool van wanhoop. Meer positieve uitstraling gaat er uit van de eeuwenoude Geboortekerk. Toeristen van over de hele wereld schuiven er aan voor een groet aan de bronzen ster, die aangeeft waar volgens de overleving de kribbe van Jezus heeft gestaan. Wij blijven overnachten in Bethlehem en bezoeken Aida, een van de grootste Palestijnse vluchtelingenkampen. De meeste families in dit kamp kwamen er terecht kort na de oorlog van 1948 en de noodtenten van destijds evolueerden tot armzalige huizen. Medewerkers van het Lajee Youth Center gidsen er ons tot bij verschillende families, die ons hartelijk uitnodigen voor koffie en gebak. Ondanks hun levenslange lot van vluchteling koesteren veel inwoners in dit kamp de hoop om op een dag terug te keren naar het dorp van hun vaak al overleden ouders of grootouders.
De lege bussen traangas, kogelhulzen en een zwart geblakerde wachttoren van de muur geeft aan dat de spanningen met het Israëlische leger hier geregeld hoog oplopen. Het VN-kantoor staat er opvallend leeg bij…

Aida Bethlehem
Het vluchtelingenkamp Aida in Bethlehem heeft veel weg van een gevangenis…

Breek de stilte

Hoop en wanhoop blijven elkaar afwisselen tijdens deze inleefreis. In het zuidelijke gedeelte van de Westelijke Jordaanoever volgt nog een bezoek aan Hebron, waar zich de graven van Abraham, Isaac en Jacob bevinden. Voor de Joden is dit een van de meest heilige plekken, maar de graven van deze aartsvaders bevinden zich vandaag in een moskee! Bovendien in Palestijns gebied, al regelen Israëlische militairen dan weer de toegang tot het heiligdom. En om de spanningen tussen Palestijnen en Israëli’s hier nog wat aan te scherpen, zijn er in het centrum van Hebron enkele Israëlische kolonies gesticht. Extremisten van zowel Palestijnse als Israëlische zijde vinden in Hebron dan ook alle elementen terug voor een explosieve cocktail van geweld en religieus fanatisme.
Een boeiende én veilige manier om de stad te verkennen, is een rondleiding van Breaking the Silence. Deze organisatie bestaat uit Israëlische ex-soldaten, die de militaire bezetting niet meer zien zitten. Zij hopen op een geweldloze oplossing van het conflict en tijdens hun rondleidingen proberen ze op toegankelijke manier deze complexe situatie uit te leggen. Een aangrijpende plek in Hebron is a-Shuhada. Tot in de jaren negentig was dit een drukke winkelstraat maar wegens de nabijgelegen Israëlische nederzettingen is het nu een verboden zone voor Palestijnen. Pure waanzin en het gevolg van het verbod is een desolate wijk in het hart van de stad met alleen maar militairen in het vizier.

Hebron Breaking the silence
Een van de vele militairen in Hebron.

Blijven drijven

Om te bekomen van zoveel indrukken, trekken we op een van onze laatste reisdagen nog even naar het diepste punt ter wereld: de Dode Zee. Na een bezoek aan Masada met de ruïnes van het 2000 jaar oude versterkte paleis van Herodes volgt er een ontspannen dip in het zoute water van de Dode Zee. En als ultieme finale: een wandeling in het spoor van bedoeïenen die ons bij vollemaan door de woestijn leiden. Een magisch moment en met zijn allen hopen we op een dag hier terug te keren, hopelijk zonder militaire checkpoints en met vrede voor Palestijnen en Israëli’s.

Dode Zee
Op wandel door de woestijn (Foto: Michael Dehaspe)

PRAKTISCH

Israël en Palestina liggen in het meest oostelijke gedeelte van het Middellandse Zeegebied. Met Egypte, Jordanië, Syrië en Libanon als buurlanden is dit een politiek heel onstabiele regio, maar momenteel is er geen enkel probleem om in Israël en Palestina rond te reizen. De enige streek met een reisverbod is Gaza, waar je enkel met toestemming van het Israëlische leger binnen mag.

Erheen
Brussels Airlines, El Al en TUIfly vliegen rechtstreeks van Brussel naar de luchthaven van Ben Gurion, die op 15 km van Tel Aviv ligt en op 50 km van Jeruzalem. De vlucht duurt ongeveer 5 uur.

Transport ter plaatse
Voor verplaatsingen naar steden is er een goed uitgebouwd netwerk van buslijnen. Houd er wel rekening mee dat er omwille van de sabbat tussen vrijdagavond en zondagochtend weinig tot geen openbaar vervoer rijdt.
Een huurwagen is aan te raden als je enkel op Israëlisch grondgebied blijft. Van zodra je op de Westelijke Jordaanoever of elders in de Palestijnse gebieden bent, volgen de checkpoints elkaar op. Kijk goed na of je met je huurwagen verzekerd bent in Palestijns gebied.

Eten & Drinken
– Liwan Cultural Cafe: gezellige plek voor verbroedering met de plaatselijke jeugd en reizigers uit de hele wereld. Een aanrader als verfrissing in dit cultuurcafé: Taybeh, een Palestijns pintje. In de soek, 6132 street, Nazareth. www.facebook.com/liwannazareth

– Darna
Een van de betere (en duurdere) restaurants in Palestina, populair bij zowel Palestijnse families als bij wereldleiders. Al Sahel Street, Ramallah. www.darna.ps

– Stars & Bucks
Palestijnse humor! Voorlopig heeft de Amerikaanse keten Starbucks nog geen klacht ingediend en kun je aan lage prijzen genieten van een lekkere koffie op een hippe en centraal gelegen plek. Al-Manara Square, Ramallah.

– Afteem
Traditioneel Palestijns restaurant met misschien wel de allerbeste falafels in het Midden-Oosten. Dit restaurant werd in 1948 gesticht door een Palestijn uit Haifa, op de vlucht voor de toenmalige Israëlische oorlogsmachine. Vlakbij de Geboortekerk van Jezus. Manger Square, Bethlehem. www.facebook.com/Afteem-Restaurant

Doen

– Yiffat: een bezoek aan het Pioneer Settlement Museum geeft een beter inzicht in de alia, de joodse emigratiebeweging in de eerste helft van de 20ste eeuw. www.pioneers.co.il

– Nazareth: de locaties uit het leven van Jezus, Maria en Jozef vormen de blikvangers in deze Palestijnse stad in het noorden van Israël. Een alternatieve manier om de stad te verkennen, is een gidstocht onder leiding van de Britse journalist Jonathan Cook. www.jonathan-cook.net

– Haifa: in de grootste havenstad van Israël bevinden zich de spectaculaire tuinen van Baha’i met een indrukwekkend trap en een opvallend mausoleum. Unesco-werelderfgoed.
www.bahaigardens.org.il

– Tirat Carmel: een alternatieve rondleiding door dit voormalig Palestijns dorp onder deskundige leiding van Bilal Dirbas. Maar enkel een aanrader voor wie echt interesse heeft in alle details over de oorlog van 1948. www.mossawa.org

– Jisr az-Zarqa: Kustplaatsje met een van de rustigste stranden in Israël. Saida Ali van het Mossawa Center biedt buitenlandse jongeren de kans om als vrijwilliger een tijdje mee te werken aan een van haar sociale en educatieve projecten. Contact via het Mossawa Center in Haifa, www.mossawa.org

– Jenin: Freedom Theatre, een Palestijnse theaterschool, is een baken van hoop. Bezoekers zijn welkom, ook op dagen dat er geen opvoeringen geprogrammeerd staan. www.thefreedomtheatre.org

– Hebron: tijdens een rondleiding van Breaking the Silence krijg je een veel beter inzicht in de complexe situatie van de stad en het hele land. www.breakingthesilence.org.il

– Universiteitscampus van Birzeit: hier opende onlangs het gigantische Palestinian Museum. www.palmuseum.org

– Ramallah: het mausoleum van Arafat en een wandeling door de levendige en vrij moderne winkelstraten van de Palestijnse administratieve hoofdstad. www.ramallah.ps

– Bethlehem: na de ingetogen sfeer in en rond de Geboortekerk is een rondleiding door het vluchtelingenkamp van Aida een harde confrontatie met de politieke realiteit van vandaag. Aanmelden bij het Lajee Youth Center. www.lajee.org

– Masada: de ruïnes van dit 2000 jaar oude paleis, dat op de Unesco-werelderfoedlijst pronkt, is zowel te voet als met de kabelbaan bereikbaar. Geniet van het fantastische uitzicht over de Dode Zee. www.parks.org.il

– Dode Zee: modder over je huid uitsmeren en blijven drijven in het water van de diepst gelegen zee ter wereld zijn activiteiten voor op je bucket list. www.deadsea.com

– Wandeltocht door de woestijn: ook bedoeïenen, de nomaden van de woestijn, zijn vaak slachtoffer van de kolonisatiedrang van de Israëli’s. Met kleinschalige toeristische initiatieven proberen deze bedoeïen aan de oevers van de Dode Zee te overleven. www.facebook.com/SahariDesertEcoTourismPalestine

Logeren
Tijdens onze inleefreis met Broederlijk Delen verbleven we op volgende locaties:
– Sisters of Nazareth Guest House: dit hotel, gerund door Franse zusters, richt zich vooral op bedevaarders. Uitstekende service in een prachtig gerenoveerd 19de-eeuws gebouw, vlakbij de Basilica of the Annunciation. Een minpunt: om 22u30 gaan de deuren van het hotel dicht.
6167 Street, Nazareth, accueilnasra@live.fr

– Saint Vincent Guest House: op nauwelijks 15 minuten wandelen van de Geboortekerk in Bethlehem. Italiaanse zusters runnen dit bedevaardershotel met bijhorend weeshuis. Vriendelijk personeel, al mocht de internetverbinding wel wat krachtiger zijn.
www.saintvincentguesthouse.com

Munteenheid & Documenten

Israël en Palestina delen nog steeds dezelfde munt: 1 Shekel (INS) = € 0,25
Voor Israël en Palestina volstaat een internationaal paspoort. Hou je paspoort wel steeds bij de hand want aan checkpoints, soms ook aan de ingang van bezienswaardigheden, is er vaak controle.

Toptijd om te gaan

Bijna het hele jaar rond geniet je van droog en zonnig weer. Tijdens de zomermaanden kunnen de temperaturen wel heel hoog oplopen, zeker in de woestijn en in de omgeving van de Dode Zee.

Lezen
Israël & Palestina. De kaarten op Tafel. Brigitte Herremans en Ludo Abicht brengen in dit boek een heel duidelijk overzicht van het wel heel complexe Israëlisch-Palestijns conflict. Kaartjes, een beknopte tijdlijn en een verklarende woordenlijst bieden een houvast voor wie nog niet met het conflict vertrouwd is.

Inleefreizen Broederlijk Delen: fair en duurzaam toerisme

Jaarlijks organiseert Broederlijk Delen verschillende groepsreizen naar landen waar de ngo actief is. Afhankelijk van de periode en het type reis richten de inleefreizen van Broederlijk Delen zich op jongeren, volwassen van 25 tot 60 jaar, 55-plussers of leerkrachten. De reizen worden steeds begeleid door een medewerker van Broederlijk Delen, die het land en de problematiek door en door kent. Ter plekke maken de reizigers kennis met de mensen van de partnerorganisaties, waarmee Broederlijk Delen samenwerkt. Die ontmoetingen op het terrein zijn bijzonder verrijkend en vormen de basis van de inleefreis. Pas in tweede instantie is er aandacht voor toeristische bezienswaardigheden en activiteiten. Door de aard van de bestemmingen worden deelnemers vaak geconfronteerd met onrecht en armoede, wat voor heel intense reiservaringen zorgt. Ook interessant aan deze inleefreizen is dat er al vooraf een vormingsweekend plaatsvindt, en ook na de reis is er een terugkomdag voorzien. Nadien is het aan de reiziger zelf om als bevoorrechte getuige te gaan spreken of mee te werken aan educatieve projecten van Broederlijk Delen.

Meer informatie: www.broederlijkdelen.be/inleefreizen